Ιτιά

Η ιτιά (Salix spp.) ανήκει στην οικογένεια των σαλικιδών (Salicaceae). Οι χρήσεις της καλλιέργειας της ιτιάς περιλαμβάνουν τον έλεγχο της διάβρωσης του εδάφους, τη βιοαποκατάσταση, την παραγωγή αυξινών για μοσχεύματα, την κατασκευή φραχτών και επίπλων και την παρασκευή χαρτοπολτού και ινών. Η οικογένεια των σαλικιδών περιλαμβάνει περίπου 500 είδη δένδρων και θάμνων. Η ιτιά απαντάται κυρίως σε περιοχές με υψηλό ποσοστό υγρασίας (παραλίμνιες, παραποτάμιες ή κοντά σε ρέματα και ρυάκια), ενώ τα μικρά δένδρα και θάμνοι της οικογένειας των σαλικιδών απαντώνται συχνά σε ορεινές περιοχές ή βραχώδη εδάφη. Η ιτιά είναι δένδρο απαιτητικό σε υγρασία και ηλιοφάνεια και χαρακτηρίζεται από ευαισθησία στη σκίαση και στους παγετούς. Είναι δένδρο ιδιαίτερα ανθεκτικό σε υψηλές θερμοκρασίες και δυνατούς ανέμους. Αναπτύσσεται σε ευρεία κλίμακα εδαφών από βαριά αργιλώδη μέχρι αμμώδη αλλά προτιμά τα αργιλώδη ή αμμώδη εδάφη με ικανότητα συγκράτησης της εδαφικής υγρασίας και ικανοποιητικό αερισμό. Ανέχεται προσωρινή αλλά όχι μόνιμη κάλυψη των ριζών της από νερό. Ιδανικές τιμές pH είναι μεταξύ 5.5 και 7.

how coppice works

Περιγραφή – Βιολογικός κύκλος

Το ριζικό σύστημα της ιτιάς είναι θυσσανώδες και εισχωρεί σε αρκετά μεγάλο βάθος. Είναι δένδρο φυλλοβόλο με ύψος που κυμαίνεται από 7 έως 25 μ και πλάτος που μπορεί να φθάσει μέχρι και 10 μ. Τα φύλλα είναι λογχοειδή, με οξεία κορυφή, εναλλασσόμενα και καλυμμένα με ελαφρά προσωρινά τριχίδια που σχηματίζονται κατά τους πρώτους μήνες μετά την έκπτυξη των φύλλων και στη συνέχεια εξαλείφονται. Η ιτιά είναι φυτό δίοικο με τα θηλυκά και αρσενικά άνθη να εκφύονται σε κυλινδρικούς ιούλους που σχηματίζονται στη βάση των φύλλων. Η επικονίαση πραγματοποιείται συνήθως με μέλισσες. Η ανθοφορία και ωρίμανση των σπόρων συμβαίνουν κατά την περίοδο Απριλίου-Μαΐου και Ιουνίου, αντίστοιχα. Ο καρπός είναι κάψα, με μακριές μεταξωτές ίνες.

Ποικιλίες

Τα κύρια κριτήρια για την επιλογή κατάλληλων ποικιλιών για την αξιοποίηση της ιτιάς ως καλλιέργεια μικρού περίτροπου χρόνου περιλαμβάνουν την υψηλή απόδοση σε βιομάζα και την ανθεκτικότητα στη σκωρίαση που προκαλείται από μύκητα. Στο εμπόριο, κυρίως στο Ηνωμένο Βασίλειο, υπάρχει διαθεσιμότητα πληθώρας ποικιλιών ιτιάς με τα επιθυμητά για παραγωγή ενέργειας χαρακτηριστικά. Οι αποδόσεις ξηρού βάρους κυμαίνονται από 0.95 έως και 3.5 τον /στρ, ανάλογα με τον χρόνο συγκομιδής (για καλλιέργειες με διάρκεια κύκλου τρία έτη). Στην Ελλάδα, απαντώνται 8 είδη ιτιάς που μπορούν να εισαχθούν σε συστήματα καλλιεργειών μικρού περίτροπου χρόνου και περιλαμβάνουν τις Salix alba, S. fragilis, S. pentandra, S. purpurea, S. triandra, S. caprea, S. cinerea και S. vimivalis. Το πιο κατάλληλο είδος για τις ελληνικές συνθήκες φαίνεται να είναι η S. viminalis , ενώ τα είδη S. alba, S. caprea, S Cinerea και S. fragilis συμμετέχουν ήδη σε προγράμματα για παραγωγή διειδικών υβριδίων που θα δοκιμασθούν περαιτέρω.

Προετοιμασία αγρού

Η διάρκεια ζωής της ιτιάς είναι περίπου 30 έτη. Δεδομένης της πολυετούς φύσης της καλλιέργειας, ιδιαίτερης σημασίας είναι η επιλογή της κατάλληλης περιοχής σε σχέση με την τοπογραφία, οικολογία και προσβασιμότητα. Λόγω της αραιής φύτευσης, η εφαρμογή καλλιεργητικών πρακτικών ενέχει τον κίνδυνο διάβρωσης του εδάφους ιδιαίτερα σε επικλινείς περιοχές με ελαφρά, αμμώδη εδάφη. Για την διεκπεραίωση των καλλιεργητικών εργασιών και της συγκομιδής ο αγρός συνιστάται να είναι επίπεδος ή με κλίση εδάφους που δεν υπερβαίνει το 12-15%, με καλή στράγγιση και όσο το δυνατόν πιο κοντά σε αποθηκευτικούς χώρους. Ο έλεγχος των ζιζανίων είναι η σπουδαιότερη καλλιεργητική τεχνική για την επιτυχή εγκατάσταση της καλλιέργειας. Συνήθως χρησιμοποιείται η εφαρμογή οργανοφωσφορικών σκευασμάτων (γλυκίνες) σε μία ή δύο δόσεις κατά την περίοδο από τέλη καλοκαιριού έως αρχές ή μέσα φθινοπώρου. Σε μερικές περιπτώσεις, ανάλογα με τον πληθυσμό των ζιζανίων, εφαρμόζεται μία επιπλέον εφαρμογή ζιζανιοκτόνου λίγο πριν την σπορά. Σε συμπιεσμένα εδάφη συστήνεται καλλιέργεια του εδάφους με υπεδαφοκαλλιεργητή σε βάθος 40 εκατ και στη συνέχεια άροση σε βάθος 25 εκατ. Αντίθετα, σε ελαφρά εδάφη συστήνεται ανοιξιάτικο όργωμα και ενσωμάτωση κοπριάς με κατάλληλη περιεκτικότητα σε άζωτο πριν την άροση. Πριν την φύτευση συνιστάται ανοιξιάτικο σβάρνισμα για την καταπολέμηση των ζιζανίων και την ισοπέδωση του εδάφους.

Φύτευση

Η φύτευση της ιτιάς πραγματοποιείται νωρίς την άνοιξη με μοσχεύματα. Σε παγετόπληκτες περιοχές μπορεί να πραγματοποιηθεί όψιμη σπορά για την αποφυγή καταστροφής των δενδρυλλίων από τις χαμηλές θερμοκρασίες. Τα μοσχεύματα λαμβάνονται από δένδρα ηλικίας ενός έτους κατά την περίοδο μεταξύ Δεκεμβρίου-Μαρτίου. Μπορούν να φυτευτούν άμεσα ή να αποθηκευτούν σε θερμοκρασία 2-4 0C όπου παραμένουν βιώσιμα μέχρι και τρεις μήνες. Για τη φύτευση συνήθως χρησιμοποιούνται μηχανές φύτευσης μοσχευμάτων κατάλληλα σχεδιασμένων να κόβουν το μόσχευμα (μήκους 1.5-2.5 μ) σε τεμάχια 20 εκατ. Μετά τον τεμαχισμό του η μηχανή φύτευσης τοποθετεί το μόσχευμα αυτόματα στο έδαφος και συμπιέζει το έδαφος τριγύρω του έτσι ώστε να εξασφαλιστεί καλή επαφή εδάφους-μοσχεύματος. Για φυτείες μικρής έκτασης μπορούν να χρησιμοποιηθούν και φυτευτικές μηχανές λάχανου, αφού προηγηθούν οι κατάλληλες ρυθμίσεις. Η συνήθης πυκνότητα φύτευσης εξαρτάται από το τρόπο συγκομιδής και κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 1200 και 1500 μοσχεύματα/στρ. Η φύτευση πραγματοποιείται σε διπλές γραμμές που απέχουν μεταξύ τους 75 εκατ ενώ η απόσταση μεταξύ δύο διαδοχικών διπλών γραμμών είναι 1.5 μ. Η απόσταση επί της γραμμής είναι συνήθως 59 εκατ. Οι παραπάνω αποστάσεις εξασφαλίζουν πυκνότητα φύτευσης 1500 φυτά/στρ.

salix-viminalis    Planting_salix

Φύτευση μοσχευμάτων ιτιάς.

Διαχείριση της φυτείας το πρώτο έτος εγκατάστασης

Από κάθε μόσχευμα αναπτύσσονται 1-3 παραφυάδες που φτάνουν σε ύψος έως και 4 μ. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, που έπεται της φύτευσης, η νέα βλάστηση (παραφυάδες) πρέπει να κόβεται έτσι ώστε να ενισχυθεί η βλάστηση περισσότερων πλευρικών βλαστών (5-20 παραφυάδες) κατά τα επόμενα έτη της καλλιέργειας. Το κόψιμο συστήνεται περί τα τέλη Φεβρουαρίου, πριν το άνοιγμα των οφθαλμών. Συνήθως πραγματοποιείται εφαρμογή ζιζανιοκτόνου επαφής μετά το κόψιμο των παραφυάδων αλλά πριν το άνοιγμα των οφθαλμών για τον έλεγχο των ζιζανίων. Κατά το πρώτο έτος της καλλιέργειας δε συστήνεται εφαρμογή λίπανσης.

salix-2-months

Καλλιέργεια 2 μηνών

salix-1-year

Καλλιέργεια ενός (1) έτους

Λίπανση

Οι απαιτήσεις της ιτιάς σε άζωτο είναι σχετικά χαμηλές. Οι συνιστώμενες δόσεις αζώτου είναι 4, 6 και 10 χλγ αζώτου/στρ/έτος για το πρώτο (μετά το κόψιμο των παραφυάδων) δεύτερο και τρίτο έτος, αντίστοιχα και για κύκλο καλλιέργειας διάρκειας 3 ετών. Δεν συνιστάται η εφαρμογή λίπανσης κατά το πρώτο έτος εγκατάστασης της καλλιέργειας και πριν το κόψιμο των παραφυάδων. Έχει αναφερθεί ότι η βραχείας περιτροπής καλλιέργεια της ιτιάς απομακρύνει ετησίως περίπου 1.6 και 8.5 χλγ φωσφόρου και καλίου, αντίστοιχα.

Άρδευση

Η διαθεσιμότητα εδαφικής υγρασίας είτε από βροχοπτώσεις είτε με εφαρμογή άρδευσης θεωρείται απαραίτητη για την επιτυχή εγκατάσταση της καλλιέργειας και την επίτευξη ικανοποιητικών αποδόσεων. Η ποσότητα νερού που απαιτείται για την καλλιέργεια της ιτιάς υπολογίζεται στα 600-1000 χιλ ετησίως.

Φυτοπροστασία

Οι σοβαρότερες απώλειες της καλλιέργειας ιτιάς προκαλούνται από διάφορα είδη σκωρίασης. Το παθογόνο αίτιο της σκωρίασης είναι τα είδη του μύκητα Melampsora spp. και η καταπολέμηση συνήθως πραγματοποιείται με την ταυτόχρονη φύτευση διαφορετικών ποικιλιών (mix types) ιτιάς που παρουσιάζουν διαφορετικά επίπεδα ανθεκτικότητας στον μύκητα. Η χρήση μυκητοκτόνων για οικονομικούς κυρίως λόγους δεν συνιστάται. Από τους εντομολογικούς εχθρούς της ιτιάς, σοβαρότερο είναι το κολεόπτερο Phratora vulgatissima, που τρέφεται από τα φύλλα του φυτού και λόγω της ταχύτατης αύξησης του πληθυσμού του δύναται να προκαλέσει μεγάλες απώλειες στην τελική παραγωγή. Η χρήση κατάλληλων εντομοκτόνων με κατευθυνόμενο ψεκασμό όταν ο πληθυσμός του εντόμου είναι μεγαλύτερος από 100 τέλεια έντομα/τμ αποτελεί τον πιο αποτελεσματικό τρόπο καταπολέμησης. Επίσης, σημαντικές απώλειες, κυρίως κατά το πρώτο έτος της εγκατάστασης της καλλιέργειας, μπορεί να προκληθούν από διάφορα θηλαστικά.

Συγκομιδή

Η πρώτη συγκομιδή πραγματοποιείται 3 χρόνια μετά το κόψιμο των παραφυάδων και στη συνέχεια επαναλαμβάνεται κάθε τρία χρόνια. Η εποχή συγκομιδής συμπίπτει με την χειμερινή περίοδο (μέσα Οκτωβρίου αρχές Μαρτίου) οπότε η καλλιέργεια έχει χάσει τα φύλλα της και πριν το άνοιγμα των οφθαλμών. Η υγρασία του φυτού την περίοδο αυτή κυμαίνεται μεταξύ 45 και 60%. Η συγκομιδή ιτιάς, και γενικά των καλλιεργειών μικρού περίτροπου χρόνου, μπορεί να πραγματοποιηθεί με δύο τρόπους. Ο πρώτος περιλαμβάνει τη συγκομιδή με συγκομιστικές μηχανές μοσχευμάτων, οπότε τα στελέχη κόβονται και δεματοποιούνται χειρωνακτικά στον αγρό όπου και αφήνονται να ξηραθούν. Ο δεύτερος τρόπος περιλαμβάνει τη συγκομιδή με συγκομιστικές μηχανές που κόβουν το στέλεχος, και στη συνέχεια το κονιορτοποιούν και το εναποθέτουν σε πλατφόρμα που συνοδεύει το μηχάνημα συγκομιδής. Περισσότερο διαδεδομένος είναι ο δεύτερος τρόπος συγκομιδής αλλά ενέχει τον κίνδυνο υποβάθμισης του συγκομιζόμενου προϊόντος λόγω υπερθέρμανσης (φθάνει τους 60 0C σε 24 ώρες) που οδηγεί σε απώλεια της ενεργειακής του αξίας. Τα τελευταία χρόνια, στις χώρες όπου οι καλλιέργειες μικρού περίτροπου χρόνου καταλαμβάνουν μεγάλες εκτάσεις, ερευνάται η χρήση ανεμιστήρων ή ξηραντηρίων που όμως αυξάνει το κόστος αποθήκευσης.

Απόδοση – Ενεργειακές δυνατότητες

Οι αποδόσεις της καλλιέργειας της ιτιάς όπως έχουν καταγραφεί στο Ηνωμένο Βασίλειο κυμαίνονται μεταξύ 0.7, 1.2 και 3 τον ξηρής μάζας/έτος για τον πρώτο, δεύτερο και τρίτο κύκλο, αντίστοιχα (καλλιέργεια τριετούς κύκλου με πυκνότητα φύτευσης 1200 φυτά/στρ). Το ύψος των αποδόσεων παραλλάσσει σημαντικά ανάλογα με την ποικιλία και την περιοχή καλλιέργειας. Άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την απόδοση είναι ο εδαφικός τύπος, η καταπολέμηση των ζιζανίων, ασθενειών και εχθρών και η διαθεσιμότητα νερού. Το ενεργειακό δυναμικό ενός τόνου ξηρού βάρους ξύλου υπολογίζεται περί το 17.3 GJ. Το ενεργειακό ισοζύγιο της χρήσης ιτιάς ως στερεό βιοκαύσιμο είναι μεγαλύτερο του 10 και η μείωση των αερίων θερμοκηπίου συγκριτικά με τα αντίστοιχα συμβατικά καύσιμα είναι μεγαλύτερη του 80 %.

Salix-harvest Salix-unload

Συγκομιδή με κονιορτοποίηση των στελεχών και αποθήκευση στελεχών ιτιάς.

Απεγκατάσταση

Μετά την τελευταία συγκομιδή, στο τέλος της οικονομικής ζωής της καλλιέργειας και πριν την απεγκατάσταση, πρέπει να επιτραπεί στην καλλιέργεια να αναπτύξει νέους βλαστούς την άνοιξη. Όταν αυτοί φτάσουν σε ύψος 15 εκατ η καλλιέργεια ψεκάζεται με διασυστηματικό ζιζανιοκτόνο επαφής όπως αυτά της οικογένειας των οργανοφωσφορικών γλυκινών. Με την χρήση κατάλληλων μηχανημάτων (π.χ. υπεδαφοκαλλιεργητή ή δισκοσβάρνας μεγάλης διαμέτρου) οι ρίζες που απομένουν καταστρέφονται και ενσωματώνονται στο έδαφος σε βάθος 5-10 εκατ.

Πηγές : ΚΑΠΕΓ.Π.Α.Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων

banner ad